संपादक : नन्द लाल राना
धनगढी — धार्मिक, ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्वले भरिपूर्ण थारू समुदायका चाडपर्वहरूले नेपालको मौलिक पहिचानलाई विश्वमाझ चिनाउँदै आएका छन्। यिनै विशिष्ट पर्वहरूमध्ये एक हो— बिनाइतबार। भाद्र शुक्ल पक्षको पहिलो आइतबार अर्थात् श्रीकृष्ण जन्माष्टमीपछिको दोस्रो आइतबार पर्ने यस पर्वको रौनक अहिले सुदूरपश्चिमका गाउँबस्तीमा छाएको छ। रानाथारू समुदायले यसलाई ‘बिनाइतबार’ र डगौरा थारू समुदायले ‘अटवारी’ का रूपमा उल्लासपूर्वक मनाउने गर्दछन्।
समावेशी र अनुशासित व्रत परम्परा
थारू समुदायमा मनाइने अन्य व्रतहरूको तुलनामा बिनाइतबारको व्रतमा विशेष inclusiveness (समावेशिता) देखने पाइन्छ। रानाथारू समुदायमा यो व्रत केवल महिलाहरूले मात्र नभई पुरुष तथा बालबालिकाहरूले समेत उत्तिकै निष्ठाका साथ बस्ने परम्परा छ। व्रत बस्नेहरूले दिनभर पूर्ण रूपमा निराहार (जलविना) बसी आत्मिक शुद्धता अपनाउँछन् र साँझ सूर्यास्त हुनुअघि विधिपूर्वक व्रत खोल्ने गर्दछन्।
जनविश्वास अनुसार शरीरमा विभिन्न किसिमका फोका-फोस्री आउने समस्याबाट मुक्ति पाउन, लामो समयदेखि निको नभएका रोगहरूबाट छुटकारा पाउन तथा नकारात्मक ऊर्जा वा जादुटोनाबाट बच्न यो व्रत फलदायी हुन्छ भन्ने गहिरो धार्मिक आस्था रहिआएको छ।
शुद्धता र पवित्रताको प्रतीक: विशेष प्रसाद निर्माण
यस पर्वमा भगवानलाई चढाउने प्रसाद बनाउने विधि अत्यन्तै कडा नियम र अनुशासनमा आधारित हुन्छ। प्रसादका लागि प्रयोग गरिने गहुँमा कुनै पनि किसिमको मिसावट अस्वीकार्य हुन्छ।
गहुँमा जौ, घाँसका दाना, चना, मुसुरो वा टुटेफुटेका दानाहरू मिसिएका छन् भने ती सबैलाई निकै सूक्ष्म तरिकाले छानेर पूर्ण रूपमा सफा गरिन्छ। त्यसरी तयार पारिएको शुद्ध र एकै जातको चोखो गहुँबाट जुरिया रोटी (दुईवटा जोडिएको विशेष रोटी), सिमही, र खजुरिया जस्ता मौलिक परिकारहरू तयार पारिन्छन्। यही प्रसादलाई भगवानको दरबारमा श्रद्धापूर्वक चढाउने चलन छ।
‘बेना’ र मौसम परिवर्तनको रोचक मान्यता
बिनाइतबार पर्वको अर्को सबभन्दा आकर्षक र दार्शनिक पक्ष भनेको ‘बेना’ (हातले चलाउने ताडको पात वा बाँसको पंखा) बनाउने र प्रयोग गर्ने चलन हो।
स्थानीय जनविश्वास अनुसार, बिनाइतबार पर्व सम्पन्न भएसँगै भगवान् श्रीकृष्णको कृपाले अब मानिसहरूले गर्मी छेक्न बेना चलाउन नपर्ने गरी मौसममा परिवर्तन आउँछ। यसै पर्वदेखि वर्षायामको गर्मीको अन्त्य भई बिस्तारै जाडो मौसमको सुरुवात हुने विश्वास गरिन्छ। यही सांस्कृतिक तथा मौसमी मान्यतासँग जोडिएर नै यस पर्वको नाम ‘बिनाइतबार’ रहन गएको जनविश्वास छ।
पूजाआजाका क्रममा कन्डा, घ्यू, लौङ्ग, खिरा, जुरिया रोटी र सिमही लगायतका सामग्रीहरू अनिवार्य रूपमा जुटाइन्छ।
सांस्कृतिक जगेर्ना र पुस्तान्तरण
धार्मिक आस्था, आपसी पारिवारिक एकता, सद्भाव र मौलिक संस्कृतिले ओतप्रोत बिनाइतबार तथा अटवारी पर्वले थारू समुदायको अमूल्य सांस्कृतिक विविधता र पहिचानलाई जीवन्त राखेको छ। पुर्खादेखि चलिआएका यस्ता मौलिक परिकार, पूजाविधि र विश्वासहरूले नयाँ पुस्तालाई आफ्नै माटो र संस्कृतिसँग जोड्न ठुलो योगदान पुऱ्याउँदै आएका छन्।
आधुनिकताको भिडमा पनि आफ्ना मौलिक चालचलन र सांस्कृतिको संरक्षणमा लाग्ने थारू समुदायको यो प्रयास नेपाली समाजकै एक प्रेरणादायी पक्ष बनेको छ।
