भर्रा: सगराम राना , गाेकिपुर गाउँ
नेपालको सुदूरपश्चिम क्षेत्रमा बसोबास गर्ने राना थारू समुदायको आफ्नै मौलिक धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा छ। यस्ता परम्पराले समुदायको इतिहास, धार्मिक विश्वास, सामाजिक सम्बन्ध र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञानलाई जीवन्त राखेका छन्। त्यसमध्ये ‘डकहर’ राना थारू समुदायको एउटा विशिष्ट धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा हो, जुन विशेषगरी नागपञ्चमीका अवसरमा नागदेवताको पूजा आराधना तथा मन्त्रसाधनासँग सम्बन्धित रहेको पाइन्छ।
डकहर के हो र यसको बारेमा विविध जानकारी प्राप्त गर्नका लागि बेलौरी नगरपालिका–८, गोकिलपुर गाउँका भर्रा सगराम रानासँग कुराकानी गर्यौँ । कुराकानीका क्रममा डकहरको अर्थ, ढाक बाजाको स्वरूप, यसको धार्मिक विधि, भर्राको भूमिका, देवताको पूजा, छन्द गीत, गुरु–शिष्य परम्परा तथा समुदायमा रहेको विश्वासबारे महत्वपूर्ण जानकारी प्राप्त भएको छ।
डकहरको अर्थ:
सगराम रानाका अनुसार डकहर भनेको माटोको घैँटामा थाल राखेर बजाइने बाजा हो तर छलफलका सम्पूर्ण कुराहरूलाई हेर्दा यसको अर्थ डकहर: बाजा + बजाउने विधि + मन्त्रसाधना + नागदेवताको पूजा + छन्द गीतको संयुक्त धार्मिक लोक परम्परा हो। त्यसैले राना थारूको स्थानीय सन्दर्भमा डकहरलाई केवल ‘बाजाको नाम’ भनेर अनुवाद गर्नु यसको वास्तविक सांस्कृतिक अर्थलाई साँघुरो बनाउनु हो। भर्रा सगराम रानाका अनुसार डकहर भनेको नागदेवताको पूजा गर्ने धार्मिक विधि हो। विशेषगरी नागपञ्चमीको दिन नागको पूजा गर्दा डकहर खेलाउने गरिन्छ। राना थारू समुदायमा नागदेवतालाई ‘जहर’ भन्ने गरिन्छ। त्यसैले डकहरको धार्मिक अभ्यासमा नागदेवता अर्थात् जहरको विशेष महत्व रहेको छ। डकहर केवल एउटा सांगीतिक प्रस्तुति नभई पूजा, मन्त्र, बाजा, छन्द गीत र धार्मिक विश्वाससँग जोडिएको अनुष्ठान हो।
‘ढाक’ बाजा कसरी तयार गरिन्छ?
डकहरमा प्रयोग हुने प्रमुख बाजालाई ‘ढाक’ भनिन्छ। भर्रा सगराम रानाका अनुसार ढाक बनाउन एउटा माटोको भाँडो वा घैँटो(हडिया) प्रयोग गरिन्छ। त्यस माटोको भाँडाभित्र क्रमशः
• लाउग,
• तिल,
• चामल,
• विभिन्न पूजा सामग्री,
• सर्पले टोकेको मानिससँग सम्बन्धित सामग्री,
राख्ने परम्परा रहेको उहाँ बताउनुहुन्छ। विशेषगरी सर्पले टोकेको महिलाको कपालको मुरमुन्धा, वल्ला जस्ता सामग्रीसमेत राखिने उहाँको भनाइ छ।
त्यसपछि मन्त्रद्वारा माटोको (हडिया) भाँडाभित्र ‘विष’ राख्ने धार्मिक प्रक्रिया गरिन्छ र उक्त भाँडोलाई थालले छोपिन्छ। त्यसरी भाँडोलाई थालले ‘ढाँकेर’ बजाइने भएकाले यसलाई ‘ढाँक’ वा ‘ढाक’ भनिएको स्थानीय व्याख्या छ। बजाउँदा ‘ढाँक–ढाँक’ जस्तो आवाज आउने भएकाले पनि यसको नाम ढाँक रहन गएको भन्ने स्थानीय विश्वास छ। ढाकसँगै मादल (मदरा) र मजिरा (झाँज) पनि बजाउने गरिन्छ। यसरी हेर्दा ढाक केवल बाजा नभई धार्मिक सामग्री र मन्त्रसँग जोडिएको विशेष अनुष्ठानिक बाजा हो।
डकहर एउटा बाजा मात्रै हो कि फरक हो ?
भर्रा सगराम रानाका अनुसार डकहर बाजा पनि हो र बजाउने धार्मिक विधि पनि हो। डकहर मन्त्रलाई सिद्धि प्राप्त गर्न अर्थात् मन्त्रसाधनासँग सम्बन्धित उद्देश्यले बजाइन्छ। त्यसैले यसको मूल उद्देश्य मनोरञ्जन होइन, धार्मिक साधना र अनुष्ठान हो।
तर डकहर सबै गाउँमा जथाभावी खेलाइँदैन। यसका लागि गाउँका भर्रा तथा सम्बन्धित व्यक्तिहरूसँग समन्वय गर्नुपर्ने हुन्छ। डकहर खेलाउने गाउँमा सबैभन्दा पहिले गाउँको गउटेहरा भर्राले डकहर खेल्ने र बजाउने गर्छ। त्यसपछि बजाउने व्यक्ति र खेल्ने व्यक्तिको ताल मिल्यो भने अरूले पनि डकहर खेल्न सुरु गर्छन्। यदि ताल नमिलेमा वा केही गडबडी भएको अनुभव भएमा त्यसलाई सामान्य रूपमा नलिई कुनै धार्मिक त्रुटि भएको संकेतका रूपमा बुझिने उहाँ बताउनुहुन्छ। त्यसपछि फेरि मन्त्रद्वारा शुद्धीकरण गरिन्छ। यसबाट डकहरमा ताल, मन्त्र, धार्मिक विश्वास र भर्राको अनुभव सबैको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको देखिन्छ।
डकहर खेल्ने व्यक्ति को हुन्?
डकहर खेल्ने धार्मिक व्यक्तिलाई राना थारू समुदायमा ‘भर्रा’ भनिन्छ। स्थानीय बोलचालमा गुरुवा र भारा/भर्रा भन्ने शब्दको प्रयोग भए पनि डकहरको सन्दर्भमा दुवैलाई भर्रा भनेर सम्बोधन गरिने सगराम रानाको भनाइ छ। भर्रा केवल बाजा बजाउने व्यक्ति होइनन्। उनीहरू धार्मिक ज्ञान, मन्त्र, छन्द गीत र समुदायको परम्परागत विश्वासका संरक्षकसमेत हुन्।
नागपञ्चमीदेखि एक सातासम्म डकहर खेलिन्छ। डकहर नागपञ्चमीको दिनबाट सुरु हुने र कतिपय अवस्थामा तीन दिनदेखि एक सातासम्म चल्ने गर्दछ । गाउँमा धेरै भर्रा हुने भएकाले सबैलाई सहभागी हुने अवसर मिलोस् भनेर पालैपालो डकहर खेलाउने गरिन्छ। यसरी हेर्दा डकहर व्यक्तिगत धार्मिक अभ्यास मात्र नभई सम्पूर्ण गाउँको सहभागिता रहने सामुदायिक परम्परा पनि हो।
डकहरमा कुन देवताको पूजा गरिन्छ?
डकहर सुरु गर्नुअघि गाउँको धार्मिक अवस्था तथा गाउँका देवताको स्मरण गरिन्छ। भर्रा सगराम रानाका अनुसार सबैभन्दा पहिले गाउँको गमाइट हेर्ने गरिन्छ। त्यसपछि गाउँको कुल देवता ‘भुइयाँ’’ लाई दूध, चामल तथा घरघरबाट संकलन गरिएका फूल, अगरबत्ती तथा अन्य भेटी चढाएर पूजा गरिन्छ।
त्यसपछि नागदेवतालाई विशेष महत्व दिइन्छ। राना थारू समुदायमा नागदेवतालाई ‘जहर’ भन्ने गरिन्छ। डकहर खेलाउँदा यसले गाउँमा कुनै असर गर्छ कि गर्दैन भन्ने कुरासमेत विचार गर्ने गरिन्छ। आफ्ना–आफ्ना देवीदेवताका नाममा पनि डकहर खेलाइन्छ। कसैको कुल वा व्यक्तिगत देवता ‘विषहर’ भएमा त्यस देवताको नाममा खेलाइने र विषहरको परम्परा नभएको अवस्थामा भर्राले सुरुमै माटोको भाँडाभित्र राखेको ‘जहर’ अर्थात् विषको प्रतीकलाई आधार मानेर डकहर खेलाइन्छ भन्ने सगराम रानाको भनाइ छ। यसले डकहरमा नागदेवता, विषहर, कुलदेवता र स्थानीय देवीदेवतासँग सम्बन्धित विभिन्न धार्मिक विश्वासहरू जोडिएको देखाउँछ।
डकहरका छन्द गीत र मन्त्र
डकहरका क्रममा छन्द गीत गाउने परम्परा छ। स्थानीय बुझाइमा छन्दलाई मन्त्र पनि भन्न सकिन्छ। सबै देवताका लागि एउटै छन्द गाइँदैन। अलग-अलग देवताका लागि अलग छन्द वा मन्त्र–गीत गाउने गरिन्छ। विशेषगरी डकहरमा जहर अर्थात् नाग/विषसँग सम्बन्धित छन्दको महत्वपूर्ण भूमिका रहने सगराम राना बताउनुहुन्छ। यी सबै छन्द तथा मन्त्र सबैलाई थाहा हुँदैन। यो विशेष ज्ञान भएकाहरूले मात्र जान्ने र पुस्तौँदेखि गुरु–शिष्य परम्परामा सिक्दै आएको धार्मिक ज्ञान हो।
यस अर्थमा डकहर राना थारूको मौखिक साहित्य, धार्मिक संगीत र मन्त्रपरम्पराको संगमसमेत हो।
डकहर खेल्दा कसैलाई निद्रा लागेमा:
डकहरको क्रममा कहिलेकाहीँ कुनै व्यक्ति खेल्दाखेल्दै सुतेमा त्यसलाई पनि धार्मिक सन्दर्भबाट हेर्ने गरिन्छ। यस्तो अवस्थामा फेरि डकहर खेल्दा कुनै व्यक्तिले उसलाई सम्बोधन गर्दै विशेष शब्द वा चेतावनीपूर्ण वाक्य बोल्ने परम्परा रहेको सगराम राना बताउनुहुन्छ। कहिलेकाहीँ पुराना वा दिवंगत व्यक्तिको नामसमेत उच्चारण गर्ने गरिएको उहाँको भनाइ छ। यस प्रकारका अभ्यासहरू राना थारू समुदायको लोकविश्वास, धार्मिक अनुभव र मौखिक अनुष्ठानसँग सम्बन्धित छन्। यिनलाई आधुनिक वैज्ञानिक प्रमाणका रूपमा नभई समुदायको आफ्नै सांस्कृतिक विश्वासका रूपमा बुझ्नु आवश्यक हुन्छ।
गुरु–शिष्य परम्परा:
डकहरको सबैभन्दा महत्वपूर्ण विशेषता यसको गुरु–शिष्य परम्परा हो। भर्रा सगराम रानाले आफूले डकहरसम्बन्धी ज्ञान आफ्ना गुरु बाबुराम र आफ्ना बुवा कालीचरणबाट सिकेको बताउनुहुन्छ। उहाँका गुरु बाबुरामले पनि यो ज्ञान आफ्ना गुरु फिरूवाबाट सिक्नुभएको थियो। यसरी:
फिरूवा → बाबुराम → कालीचरण/सगराम राना
जस्ता पुस्तागत सम्बन्धबाट डकहरको ज्ञान हस्तान्तरण हुँदै आएको देखिन्छ। यस्तो परम्पराले लिखित पुस्तकभन्दा मौखिक ज्ञान र गुरुको प्रत्यक्ष प्रशिक्षणलाई बढी महत्व दिएको देखाउँछ।
सबैभन्दा पुरानो डकहर खेल्ने व्यक्ति को थिए?
यस प्रश्नमा सगराम रानाबाट ठ्याक्कै नाम प्राप्त हुन सकेको छैन। उहाँले आफूले आफ्ना गुरु बाबुराम र बुबा कालीचरणबाट सिकेको तथा बाबुरामले आफ्ना गुरु फिरूवाबाट सिकेको जानकारी दिनुभएको छ। त्यसैले हाल उपलब्ध मौखिक प्रमाणले डकहर परम्परा केही पुस्तादेखि निरन्तर चलिरहेको देखाए पनि यसको सुरुवात गर्ने सबैभन्दा पुरानो व्यक्तिको नाम भने अझै पत्ता लाग्न बाँकी छ।
यो पक्ष पत्ता लगाउन गोकिलपुर तथा वरपरका गाउँका ज्येष्ठ भर्रा, पूर्वगुरुवा र वृद्ध समुदायका सदस्यसँग थप मौखिक इतिहास संकलन गर्न आवश्यक देखिन्छ।
डकहरको सांस्कृतिक महत्व:
डकहर राना थारू समुदायको मौलिक सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको परम्परा हो। यसमा धार्मिक विश्वास मात्र नभई लोकसंगीत, मौखिक ज्ञान, गुरु–शिष्य सम्बन्ध, नागपूजा, कुलदेवताको पूजा, सामुदायिक सहभागिता र स्थानीय सामाजिक संरचना समेत जोडिएका छन्।
विशेषगरी डकहरमा प्रयोग हुने छन्द गीत तथा मन्त्र सबैलाई थाहा नहुनु र गुरुबाट शिष्यमा सिकाइने परम्परा हुनु यसको ज्ञान प्रणाली कति विशिष्ट छ भन्ने देखाउने महत्वपूर्ण पक्ष हो।
आज आधुनिक जीवनशैली, सामाजिक परिवर्तन र नयाँ पुस्ताको बदलिँदो रुचिका कारण यस्ता मौखिक परम्परा विस्तारै कमजोर हुन सक्ने भएकाले डकहरका बाजा बनाउने विधि, पूजा प्रक्रिया, मन्त्र, छन्द गीत, भर्राको भूमिका र गुरु–शिष्य वंशपरम्पराको अभिलेखीकरण गर्नु आवश्यक छ।
निष्कर्षमा:
डकहर राना थारू समुदायको नागपञ्चमीसँग जोडिएको एउटा विशिष्ट धार्मिक तथा सांस्कृतिक अनुष्ठान हो। यसको केन्द्रमा नागदेवता अर्थात् जहरको पूजा, मन्त्रसाधना र धार्मिक छन्द गीत रहेका छन्। यसमा प्रयोग हुने ढाक माटोको भाँडाभित्र पूजा सामग्री तथा स्थानीय धार्मिक मान्यताअनुसार विषको प्रतीक राखी त्यसको मुखमा थालले ढाकेर बजाइने विशेष बाजा हो। ‘ढाँकेर’ बजाइने र बजाउँदा ‘ढाँक–ढाँक’ आवाज आउने भएकाले यसलाई ढाक भनिएको स्थानीय व्याख्या छ। यसका साथमा मादल (मदरा) र मजिरा (झाँज) पनि प्रयोग गरिन्छ।
डकहर खेलाउने व्यक्तिलाई भर्रा भनिन्छ। गाउँको गौँटेहरा भर्राबाट अनुष्ठान सुरु हुने र ताल मिलेपछि अन्य भर्राहरू सहभागी हुने परम्परा छ। ताल नमिलेमा धार्मिक गडबडी भएको संकेतका रूपमा लिई पुनः मन्त्रद्वारा शुद्धीकरण गर्ने विश्वास पनि यस परम्पराको महत्वपूर्ण पक्ष हो। नागपञ्चमीबाट सुरु भएर करिब एक सातासम्म चल्ने डकहरमा विभिन्न देवताका लागि अलग-अलग छन्द गीत तथा मन्त्र गाइन्छन्। विशेषगरी जहर अर्थात् नागदेवतासँग सम्बन्धित छन्दको महत्व रहेको छ। सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको यो ज्ञान गुरु–शिष्य परम्पराबाट पुस्तान्तरण हुँदै आएको विशेष मौखिक परम्परा हो।
यसकारण डकहर केवल एउटा नाच तमासा होइन; यो राना थारू समुदायको नागपूजा, मन्त्रसाधना, लोकगीत, धार्मिक विश्वास र सामुदायिक पहिचान बोकेको जीवित अमूर्त सांस्कृतिक लोक परम्परा हो। यसर्थ यस्ता परम्पराहरूलाई समुदायका जानकार व्यक्तिहरूबाट अभिलेख गरी नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्नु यसको संरक्षणका लागि अत्यन्त आवश्यक देखिन्छ।
स्रोत : गोकिलपुर, बेलौरी नगरपालिका–८, कञ्चनपुरका भर्रा सगराम रानासँग गरिएको मौखिक अन्तर्वार्ता तथा स्थानीय राना थारू समुदायमा प्रचलित सांस्कृतिक अभ्यास।
