संपादक नन्दलाल राना ।
१. हन्ना र झीँ–झीँ के हो?
हन्ना र झीँ–झीँ रानाथारू समुदायमा परम्परादेखि चलिआएको सामूहिक लोककला तथा सांस्कृतिक अनुष्ठानात्मक नृत्य हो। यसमा गीत, नृत्य, अभिनय, घर–घरमा जाने परम्परा, अन्न संकलन र सामूहिक भोजजस्ता पक्ष जोडिएका हुन्छन्।
रानाथारू समुदायको सांस्कृतिक प्रस्तुतिमा हन्ना नाच र झिँझीँ नाचलाई छुट्टाछुट्टै विधाका रूपमा पनि प्रस्तुत गरिन्छ र कतिपय ठाउँमा दुवैलाई जोडेर “झींझीँ–हन्ना” को संयुक्त प्रस्तुति गरिन्छ । रानाथारू समुदायका सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूमा पनि होरी, झिँझीँ र हन्ना नाचसँगै प्रस्तुत गरिएको प्रमाण भेटिन्छ । कञ्चनपुर, भकुन्डा गाउँकी जानमति रानाको सबेरो अर्धवार्षिक पत्रिकको लेखबाट सभार गरीएको छ । साथै शिक्षक बासमती राना, लक्षविर राना, लक्ष्मी राना र बुद्धीजीवी भंगी राना संग कुराकानीका बेला गरीएको कुरा उल्ले गरिएका छ ।
कञ्चनपुरको वेलौरी नगर पालिकाले पाठ्यसामग्रीमा झाँझी/झीँझीँलाई नारी पक्षसँग सम्बन्धित पर्व/परम्पराका रूपमा र त्यस समयमा पुरुषहरूले हन्ना नृत्य गर्ने उल्लेख छ।
२. यसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
हन्ना र झीँ–झीँको इतिहास मुख्यतः मौखिक परम्परामा आधारित देखिन्छ। अर्थात् यसको सुरुआत कहिले, कसले र कुन वर्षमा गर्यो भन्ने लिखित प्रमाणभन्दा पनि पुर्खादेखि पुस्तौँसम्म गीत, नाच, संस्कार र व्यवहारमार्फत हस्तान्तरण हुँदै आएको छ।
रानाथारू समुदायसँग सम्बन्धित सबेरो पत्रिकामा प्रकाशित स्थानीय अनुभवअनुसार, हन्ना नाचलाई रानाथारूको पुरानो परम्परागत नाचमध्ये एक मानिएको छ। स्थानीय जानकारको भनाइमा पहिले वर्षायामपछि यसको तयारी सुरु हुन्थ्यो र क्वाँर महिनाको उज्यालो पक्षमा करिब १५ दिनसम्म खेल्ने चलन रहेको उल्लेख छ।
यसबाट के बुझिन्छ भने हन्ना केवल मनोरञ्जनका लागि सिर्जना भएको नृत्य नभई कृषि चक्र, ऋतु परिवर्तन, प्रकृति र सामुदायिक जीवनसँग जोडिएको परम्परा हो।
३. झीँ–झीँ कहिले खेलिन्छ?
यसको समयबारे स्रोतहरूमा केही भिन्नता भेटिन्छ। कतिपय विवरणमा भादो–क्वाँर, कतिपयमा क्वाँर महिनाको उज्यालो पक्ष उल्लेख गरिएको छ। नयाँ बाली भित्रिने/कृषि कार्यसँग यसको सम्बन्ध रहेको विवरण पनि पाइन्छ।
रानाथारू समुदायका स्थानीय पाठ्यसामग्रीमा भने धान रोपिसकेपछि खेतबारीको काम केही फुर्सदिलो हुने समयमा झाँझी मनाउने, पीठो, चामल, तरकारी आदि प्रयोग गरेर सामूहिक भोजन गर्ने र महिलाहरूले झाँझी खेल्दा पुरुषहरूले हन्ना नृत्य गर्ने उल्लेख छ।
४. झीँ–झीँ कसरी खेलिन्छ?
झीँ–झीँमा मुख्य रूपमा महिलाहरूको सहभागिता हुने परम्परा रहेको स्रोतहरूले देखाउँछन्।
सामान्य प्रक्रिया
पहिलो चरण — समूह बनाउने
गाउँका महिलाहरू समूह बनाएर झीँ–झीँ खेल्न तयार हुन्छन्। यो व्यक्तिगत नृत्य नभई सामूहिक सांस्कृतिक गतिविधि हो।
दोस्रो चरण — घर–घर जाने
महिलाहरू समूहमा गाउँका घर–घरमा पुग्छन्। त्यहाँ गीत गाउने, नाच्ने र झीँ–झीँ प्रस्तुत गर्ने चलन हुन्छ।
तेस्रो चरण — अन्न संकलन
घरधनीबाट चामल, पीठो वा अन्य खाद्य सामग्री दान/दक्षिणाका रूपमा लिने परम्परा उल्लेख गरिएको छ।
यसको अर्थ केवल सामग्री माग्नु होइन। यसले गाउँका सबै घरलाई एउटै सांस्कृतिक प्रक्रियामा सहभागी गराउने काम गर्छ।
चौथो चरण — सामूहिक संकलन
घर–घरबाट प्राप्त सामग्री एक ठाउँमा जम्मा गरिन्छ।
पाँचौँ चरण — धार्मिक/प्राकृतिक पक्ष
केही विवरणमा झीँझीँलाई दैवीय वा प्रकृति सँग सम्बन्धित प्रतीकका रूपमा लिइने र अन्त्यमा विसर्जन गर्ने परम्परा उल्लेख छ।
५. हन्ना भनेको के हो?
हन्ना झीँ–झीँसँग जोडिएको पुरुष पक्षको लोकनृत्य/लोकअभिनय हो।
स्थानीय विवरणअनुसार झीँझीँ खेल्ने समयमा महिलाहरूको समूहसँगै पुरुषहरूले हन्ना खेल्ने गर्छन्।
हन्नामा एउटा व्यक्तिले हन्नाको पात्र/रूप धारण गर्छ र अरू पुरुषहरू गीत गाउँदै, अभिनय गर्दै तथा हन्नालाई नचाउँदै समूहमा सहभागी हुन्छन्। स्थानीय विवरणमा हन्ना खेल्ने क्रममा पुरुषहरूको समूह घर–घर पुग्ने र गीतका आधारमा हन्नालाई नचाउने उल्लेख छ।
६. हन्ना कसरी प्रस्तुत गरिन्छ?
हन्नाको प्रस्तुति ठाउँअनुसार केही फरक हुन सक्छ । हन्नाको विशेषता भनेको नृत्य मात्र नभई अभिनय र हास्य/मनोरञ्जनात्मक पक्ष पनि जोडिनु हो।
अर्थात् हन्ना हेर्दा दर्शकले केवल नाच होइन, एउटा पात्रको अभिनय, हाउभाउ र गीतसँगको तालमेल पनि देख्छन्।
७. हन्नाको पोसाक कस्तो हुन्छ?
हन्नाको पोसाकबारे लिखित प्रमाण सबै ठाउँमा समान छैन। उपलब्ध दृश्य तथा सांस्कृतिक विवरणमा पुरुष कलाकारले परम्परागत पोसाक लगाउने र हन्ना पात्रलाई सामान्य पुरुषभन्दा छुट्टै देखिने गरी सजाउने चलन देखिन्छ।
केही प्रस्तुतिमा पुरुष कलाकारले सेतो कुर्ता/परम्परागत पोसाक र टोपी लगाउने तथा हन्ना पात्रले रंगीन कपडा/सजावट प्रयोग गर्ने विवरण पाइन्छ।
तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण कुरा छ:
आज सांस्कृतिक मञ्चमा देखाइने हन्नाको पोसाक र गाउँमा परम्परागत रूपमा खेलिने हन्नाको पोसाक पूर्ण रूपमा एउटै नहुन सक्छ।
मञ्चीय प्रस्तुतिका लागि पोसाकलाई अझ आकर्षक बनाइएको हुन सक्छ।
८. झीँ–झीँको पोसाक
झीँ–झीँमा महिलाहरूले आफ्नो रानाथारू परम्परागत पोसाक र गहना लगाउने गर्छन्।
विशेषगरी महिलाको पोसाकमा:
- परम्परागत लुगा
- रंगीन कपडा
- ओढ्ने/सिर ढाक्ने कपडा
- परम्परागत गहना
- हातका चुरा/आभूषण
- अन्य स्थानीय शृङ्गार
जस्ता सामग्री प्रयोग हुने गर्छन्।
रानाथारू सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूमा भेषभूषा, घरायसी सामग्री, कृषि सामग्री र परम्परागत खानालाई समेत सांस्कृतिक पहिचानको हिस्साका रूपमा प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ।
९. झीँ–झीँमा मलैया/माटोको भाँडाको भूमिका
झीँझीँको धेरै महत्वपूर्ण प्रतीकमध्ये मलैया (माटोको भाँडो) हो।
प्रकाशित विवरणमा महिलाहरूले टाउकोमा मलैया राखेर घर–घर जाने र झीँझीँ प्रस्तुत गर्ने उल्लेख छ।
यसलाई केवल सजावटी सामग्रीको रूपमा हेर्नु उचित हुँदैन। मलैया/माटोको भाँडोले:
- पानी
- जीवन
- प्रकृति
- उर्वरता
- समृद्धि
जस्ता भावनासँग सांस्कृतिक रूपमा जोडिन सक्ने अर्थ बोकेको देखिन्छ। यद्यपि यी प्रतीकहरूको ठ्याक्कै अर्थ गाउँअनुसार फरक हुन सक्ने भएकाले स्थानीय जानकारको व्याख्यालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
१०. बाजागाजा के प्रयोग हुन्छ?
हन्ना–झीँझीँको पुरानो स्वरूपमा गीत र शरीरको लय आफैं महत्वपूर्ण हुने देखिन्छ।
तर मञ्चीय वा सामुदायिक प्रस्तुतिमा विभिन्न परम्परागत बाजाहरू प्रयोग गर्न सकिन्छ। रानाथारू सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूमा ढोलकी गीत लगायतका सांगीतिक परम्पराहरू रहेको उल्लेख छ।
त्यसैले हन्ना–झीँझीँमा बाजाको भूमिका मुख्यतः:
- गीतको ताल कायम गर्ने
- नृत्यको गति निर्धारण गर्ने
- समूहलाई एउटै लयमा राख्ने
- वातावरणलाई उत्सवमय बनाउने हो।
तर हन्ना–झीँझीँका लागि अनिवार्य रूपमा यही बाजा बज्छन् भनेर निश्चित सूची प्रमाण मैले भेटिनँ। यस विषयमा स्थानीय कलाकार/बुजुर्गको मौखिक जानकारी अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। मैले सोधखोज गरे हाल यति नै हो ।
११. गीतको भूमिका
हन्ना र झीँझीँमा गीत अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।
गीतले नृत्यलाई लय दिनुका साथै:
- समुदायको भावना
- प्रकृतिसँगको सम्बन्ध
- पारिवारिक सम्बन्ध
- सामाजिक व्यवहार
- प्रेम तथा हास्य
- कृषि जीवन
- गाउँको अवस्था
जस्ता विषय व्यक्त गर्न सक्छ।
रानाथारू लोकसाहित्यसम्बन्धी स्रोतले पनि लोकगीतलाई समुदायको जीवन, संस्कार, उत्सव, कृषि र सामाजिक अनुभवको अभिव्यक्तिका रूपमा व्याख्या गर्छ।
झाँझीमा गाइने गीतको एउटा उदाहरण स्थानीय पाठ्यसामग्रीमा पनि राखिएको छ, जसले यस परम्परामा आफ्नै मौलिक गीत रहेको प्रमाण दिन्छ।
१२. हन्ना र झीँझीँमा महिला र पुरुषको भूमिका
यो यसको सबैभन्दा रोचक विशेषता हो।
| पक्ष | मुख्य सहभागिता |
| झीँझीँ | महिलाहरू |
| हन्ना | पुरुषहरू |
| घर–घर जाने | दुवै समूहको परम्परा |
| गीत | समूहगत |
| नृत्य | सामूहिक |
| अन्न संकलन | सामुदायिक |
| अन्तिम भोजन/प्रसाद | समुदाय |
स्थानीय पाठ्यसामग्रीमा स्पष्ट रूपमा “महिलाहरूले झाँझी खेल्ने समयमा पुरुषहरूले हन्ना नृत्य गर्छन्” भन्ने विवरण छ।
यसले रानाथारू समाजमा महिला र पुरुष दुवैको सांस्कृतिक भूमिकालाई एउटै पर्व/परम्पराभित्र जोडेको देखाउँछ।
१३. प्रकृतिसँगको सम्बन्ध
हन्ना–झीँझीँको सबैभन्दा गहिरो पक्षमध्ये एक प्रकृति र कृषि जीवनसँगको सम्बन्ध हो।
रानाथारू समुदाय परम्परागत रूपमा तराईको कृषि तथा प्राकृतिक वातावरणसँग नजिक रहेर जीवन बिताउँदै आएको समुदाय हो। हन्ना–झीँझीँ पनि वर्षा, खेती, अन्न र नयाँ कृषि चक्रसँग जोडिएको देखिन्छ।
स्थानीय रानाथारू स्रोतमा प्रकृतिलाई पूजा गर्ने र गाउँको सुख, समृद्धि तथा कल्याणका लागि प्रकृतिप्रति आस्था राख्ने कुरा उल्लेख गरिएको छ।
यस कारण हन्ना–झीँझीँलाई केवल “नाच” भन्नुभन्दा कृषि–प्रकृति–समुदाय–आस्था जोड्ने सांस्कृतिक परम्परा भन्नु बढी उपयुक्त हुन्छ।
१४. अन्न संकलन किन गरिन्छ?
घर–घरबाट चामल, पीठो आदि संकलन गर्ने परम्पराले साझेदारी र सामूहिकताको भावना देखाउँछ।
एउटा घरले मात्र पर्व मनाउने होइन, सम्पूर्ण गाउँ सहभागी हुने संरचना यसमा हुन्छ।
संकलित अन्नबाट सामूहिक रूपमा खाना/परिकार बनाउने र खाने परम्पराले:
“गाउँका सबै घर एउटै सांस्कृतिक परिवार हुन्”
भन्ने भावनालाई बलियो बनाउँछ।
केही विवरणमा झीँझीँ समाप्त भएपछि संकलित चामल र पीठोबाट परिकार बनाएर सामूहिक रूपमा खाने उल्लेख छ।
१५. सामूहिक भोजन
हन्ना–झीँझीँको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष सामूहिक भोजन हो।
स्थानीय विवरणमा:
- चामल
- पीठो
- फरा
- ढिस्सा
- अन्य शाकाहारी परिकार
जस्ता खानेकुरा तयार पारेर सामूहिक रूपमा खाने परम्पराको उल्लेख भेटिन्छ।
यसले नृत्यपछि पनि समुदायलाई एकसाथ राख्छ।
१६. धार्मिक तथा आध्यात्मिक पक्ष
हन्ना–झीँझीँमा धार्मिकता र लोकविश्वास पनि जोडिएको छ।
विशेष गरी झीँझीँलाई केही परम्परामा दैवीय/प्राकृतिक शक्तिसँग जोडेर हेर्ने र अन्त्यमा विसर्जन गर्ने चलन उल्लेख गरिएको छ।
यसबाट समुदायले प्रकृतिलाई केवल स्रोतको रूपमा होइन, जीवन दिने शक्तिका रूपमा सम्मान गरेको बुझिन्छ।
त्यसैले यसको उद्देश्यमा:
- गाउँको सुख–शान्ति
- राम्रो बाली
- समृद्धि
- प्राकृतिक अनुकूलता
- सामुदायिक कल्याण
जस्ता लोकविश्वास जोडिएका छन्।
१७. मनोरञ्जनको पक्ष
पुरानो समयमा गाउँमा आधुनिक मनोरञ्जनका साधन थिएनन्। त्यसैले यस्ता लोककलाहरू मनोरञ्जनका प्रमुख माध्यम पनि थिए।
हन्ना विशेष गरी:
- अभिनय
- हास्य
- गीत
- नृत्य
- संवाद
- हाउभाउ
मार्फत रमाइलो वातावरण सिर्जना गर्ने लोककला हो।
पुरानो स्थानीय विवरणमा पनि गाउँका पुरुषहरू फुर्सदको समयमा हन्ना तथा अन्य सांस्कृतिक गतिविधिमार्फत मनोरञ्जन गर्ने गरेको उल्लेख छ।
१८. सामाजिक महत्व
हन्ना–झीँझीँको सबैभन्दा ठूलो योगदान सामाजिक एकता हो।
यसले:
१. सबै घरलाई जोड्छ
घर–घरमा पुग्ने भएकाले कुनै एक परिवार मात्र अलग रहँदैन।
२. पुस्तालाई जोड्छ
बुढापाकाले युवालाई गीत, चाल र परम्परा सिकाउँछन्।
३. महिला सहभागिता बढाउँछ
झीँझीँमा महिलाहरूको सामूहिक भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ।
४. पुरुषको सांस्कृतिक भूमिका देखाउँछ
हन्नामार्फत पुरुषहरूले अभिनय र नृत्य प्रस्तुत गर्छन्।
५. सहयोगको भावना विकास गर्छ
अन्न तथा सामग्री सामूहिक रूपमा संकलन र प्रयोग गरिन्छ।
६. गाउँको सम्बन्ध बलियो बनाउँछ
नाच–गान र सामूहिक भोजनले आपसी सम्बन्धलाई मजबुत बनाउँछ।
१९. सांस्कृतिक पहिचानमा महत्व
रानाथारू समुदायका लागि हन्ना र झीँझीँ मनोरञ्जन मात्र होइन, पहिचानको प्रतीक हो।
रानाथारू समुदायको भाषा, भेषभूषा, लोकगीत, नृत्य, खानपान र संस्कारलाई संरक्षण गर्न सांस्कृतिक कार्यक्रम तथा महोत्सवहरू आयोजना हुँदै आएका छन्। त्यस्ता कार्यक्रममा हन्ना र झीँझीँलाई पनि प्रमुख सांस्कृतिक प्रस्तुतिका रूपमा राखिएको पाइन्छ।
२०. अहिले यसको अवस्था कस्तो छ?
यसमा एउटा चिन्ताको विषय पनि छ। केही स्रोतहरूले हन्ना, झीँझीँ तथा अन्य परम्परागत रानाथारू नृत्यहरू लोपोन्मुख अवस्थामा पुग्न थालेको उल्लेख गरेका छन्।
यसका सम्भावित कारणहरू:
- आधुनिक मनोरञ्जनको बढ्दो प्रभाव
- युवा पुस्ताको परम्परागत नृत्यप्रतिको घट्दो रुचि
- मौलिक गीत र चाल सिकाउने अवसर कम हुनु
- गाउँको पुरानो सामूहिक जीवनशैलीमा परिवर्तन
- परम्परा मौखिक रूपमा मात्र हस्तान्तरण हुनु
- सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूमा मौलिक स्वरूपभन्दा मञ्चीय स्वरूप बढी हुनु
आदि हुन्।
२१. संरक्षण कसरी गर्न सकिन्छ?
हन्ना–झीँझीँलाई बचाउन निम्न काम अत्यन्त उपयोगी हुन्छन्:
१. स्थानीय बुढापाकासँग अन्तर्वार्ता लिनु
पुराना गीत, कथा, नियम र नृत्यका चाल रेकर्ड गर्नुपर्छ।
२. भिडियो अभिलेख बनाउनु
गाउँमा परम्परागत रूपमा खेलिने वास्तविक हन्ना–झीँझीँको भिडियो सुरक्षित गर्नुपर्छ।
३. गीत लेखेर राख्नु
मौखिक रूपमा मात्र रहेका गीतहरू लिपिबद्ध गर्नुपर्छ।
४. विद्यालयमा सिकाउनु
रानाथारू बहुल क्षेत्रमा स्थानीय पाठ्यक्रममा समावेश गर्न सकिन्छ।
५. युवालाई सहभागी गराउनु
केवल वृद्ध पुस्ताले मात्र होइन, बालबालिका र युवाले पनि सिक्नुपर्छ।
६. मौलिक पोसाक र सामग्री सुरक्षित गर्नु
घडा, परम्परागत गहना, पोसाक, बाजा आदिको अभिलेख राख्नुपर्छ।
७. मञ्चीय र मौलिक स्वरूप छुट्याएर राख्नु
प्रतियोगिताका लागि छोट्याइएको नाचलाई नै पुरानो परम्पराको पूर्ण स्वरूप ठान्नु हुँदैन।
एउटा महत्वपूर्ण निष्कर्ष
हन्ना र झीँ–झीँलाई केवल “रानाथारूहरूको नाच” भनेर बुझ्नु अपूरो हुन्छ। यो वास्तवमा रानाथारू समुदायको कृषि जीवन, प्रकृतिप्रतिको आस्था, महिला–पुरुषको सांस्कृतिक भूमिका, लोकगीत, नृत्य, अभिनय, अन्न बाँडफाँड, सामूहिक भोजन र सामाजिक एकतालाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने जीवित लोकपरम्परा हो। उपलब्ध स्थानीय स्रोतहरूले हन्ना र झीँझीँलाई रानाथारूको महत्वपूर्ण परम्परागत सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्।
